Dünya kimya sanayinde önceki yıllarda süren Avrupa Birliği hakimiyeti son yıllarda Uzak Doğu ve Asya’ya geçmiş bulunmaktadır. 2007 yılında Dünyadaki toplam kimyasal madde satışı 1820 milyar Euro olmuştur. Bu satışın 690 milyar Euro’luk bölümü Asya ülkeleri, 537 milyar Euro’luk bölümünü AB ülkeleri, 405 milyar Euro’luk bölümünü NAFTA ülkeleri, 90 milyar Euro’luk bölümünü Latin Amerika ülkeleri, 63 milyar Euro’luk bölümünü Diğer Avrupa ülkeleri ve 35 milyar Euro’luk bölümünü ise diğer ülkeler gerçekleştirmiştir.

Dünyadaki kimyasal madde dış ticaretinin coğrafi dağılımına bakıldığı zaman halen AB’nin en büyük dış ticaret hacmine sahip olduğu görülmektedir. Dünya kimya ihracatının % 54’ünü gerçekleştiren AB, Dünya kimya ithalatının da % 46,9’nu yapmaktadır. Asya ülkeleri ihracatın % 23,8’ini, ithalatın ise % 23,8’ni, NAFTA ülkeleri ihracatın % 13,5’ini, ithalatın 15,3’nü, Diğer Avrupa ülkeleri ihracatın % 5,9’unu, ithalatın ise % 6,6’ını yapmaktadır.

Kimya sanayi üretimi içinde gelen sektörler, petrokimyasallar, gübreler, ilaçlar, sentetik elyaflar ve iplikler, sabun ve deterjanlar ile boyalar olarak sayılabilir. Böylesine yoğun ürün yelpazesine sahip olan kimya sektörü ithalata bağımlı bir sektördür. Kullanılan hammaddenin % 70’i ithal edilmekte, % 30’u ise yerli üretimle karşılanmaktadır.

Kimya sektöründe kapasite kullanımı, diğer sektörlere verdiği girdileri de göz önünde bulundurursak, ülkenin genel eğilimine bağlı olarak gelişme göstermiştir. Son dört yılda üretim değeri ağırlıklı ortalama kapasite kullanım oranı kimyasal madde ve ürünleri imalatı sektöründe % 76, plastik ve kauçuk ürünleri imalatı sektöründe % 80 olmuştur. Küresel ekonomik krizin etkisi ile kimyasal madde ve ürünlerin imalatı sektöründe kapasite kullanım oranlarındaki düşüş 2008 yılının Ağustos ayında başlamış ve 2009 yılının Şubat ayına kadar devam etmiştir. 2009 Şubat ayında yükselmeye başlayan kapasite kullanım oranı 2009 Yılı Aralık ayında % 72,3 seviyesinde gerçekleşmiştir. 2010 yılı Aralık ayında ise % 83 olarak gerçekleşmiştir. Plastik ve kauçuk ürünleri imalatı sektöründe ise 2008 yılı Eylül ayında başlayan kapasite kullanım oranındaki düşüş 2009 Mart ayında hız kesmiş, Nisan ayından itibaren yükselmeye başlamış ve 2009 yılı Aralık ayında % 72,7 seviyesinde gerçekleşmiştir. 2010 yılı aralık ayında ise % 74,7 seviyesine çıkmıştır.

2008 yılı Aralık ayında kimyasal madde ve ürünleri sektöründe aylık sanayi ciro endeksinde bir önceki yılın aynı ayına göre % 6,5, Plastik ve kauçuk ürünleri sektöründe ise % 4,6 oranında düşmüştür. 2009 yılında inişli çıkışlı bir grafik izleyen endeks 2009 yılı Aralık ayında bir önceki yılın aynı ayına göre kimyasal madde ve ürünleri sektöründe % 38,3 oranında artarak 169,9, Plastik ve kauçuk ürünleri sektöründe ise bir önceki yılın aynı ayına göre % 35,1 oranında artarak 164 olmuştur.

Kimya sektörü ithalatı 2004 yılından itibaren her yıl ortalama % 15 oranında artarak 2008 yılında 30 milyar dolara ulaşmıştır. 2008 yılında etkili olmaya başlayan Ekonomik krizin etkileri 2009 yılında da devam edince, 2009 yılı kimya sektörü ithalatı 2008 yılına göre % 21 oranında azalarak 24 Milyar dolar olarak gerçekleşmiştir. 2010 yılında ise %27,4 artışla 30,5 milyar dolar olarak gerçekleşmiştir.

Kimya sektörü ihracatı 2004 yılından itibaren her yıl ortalama % 21 oranında artarak 2008 yılında 9,7 milyar dolara ulaşmıştır. Ekonomik krizin etkileri sonucu 2009 yılında ihracatımız 2008 yılına göre % 14,48 oranında azalarak 8,3 milyar dolar olarak gerçekleşmiştir. 2010 yılında ise % 27,7 artışla 10,6 milyar dolar gerçekleşmiştir. İMMİB verilerine göre ise bu rakam 12,7 milyar dolar olarak gerçekleşmiştir.

2008 yılında kimyasal madde ve ürünler sektöründe en fazla ihracat yaptığımız ülke grubu 1.849 milyon dolar ile AB olmuştur. AB’yi 896 milyon dolarla Yakın ve Orta Doğu ülkeleri, 693 milyon dolarla Diğer Avrupa ülkeleri izlemiştir. 2009 yılında yapılan ihracatımızda bu sıralama değişmiş, Diğer Avrupa ülkelerinin yerini Diğer Asya ülkeleri almıştır.

2008 yılında en fazla ithalat yaptığımız ülke grubu 14.564 milyon dolarla AB ülkeleri olmuştur. AB’yi 4.674 milyon dolarla Diğer Asya, 2,831 milyon dolarla Diğer Avrupa ülkeleri izlemiştir. 2009 yılında bu sıralama değişmemiş en fazla ithalat yaptığımız ülke grupları arasında AB 11.722 milyon dolarla ilk sırayı almıştır.

2008 yılında plastik ve kauçuk sektöründe en fazla ihracat yaptığımız ülke grubu 2.367 milyon dolar ile AB olmuştur, AB’yi 882 milyon dolarla Yakın ve Ortadoğu ülkeleri, 672 milyon dolarla Diğer Avrupa ülkeleri izlemiştir. 2009 yılında sıralama değişmemiş AB 1.889 milyon dolarla ilk sırayı korumuş, AB’yi 869 milyon dolarla Yakın ve Orta Doğu ülkeleri takip etmiştir.

2008 yılında plastik ve kauçuk ürünleri sektöründe en fazla ithalat yaptığımız ülke grubu 2.180 milyon dolarla AB olmuştur. AB’yi 953 milyon dolarla Diğer Asya ülkeleri izlemiştir. 2009 yılının ilk sekiz ayında sıralama değişmemiş AB 1.698 milyon dolarla ilk sırayı almıştır.

Ülkemizde kimya sanayi ithalata bağımlı bir sektör olup imalat sanayi ithalatı içinde uzun yıllardır en yüksek payı teşkil etmektedir. Bundan dolayı kimya sanayi ithalatçı konumunda olup dışa bağımlı bir sektör durumundadır. Fiyatlandırma da ürünlerin fiyatları, hammaddesi olan petrole bağımlıdır. Petrol fiyatlarının global olarak değişmesi, ayrıca dünya piyasalarında yaşanan değişmeler ürünlerin fiyatlarını etkilemektedir.

Türkiye'nin petrokimyasal ürünler ithalatı da hızla artmaktadır. 2003 yılında yurtiçi petrokimyasallar talebinin ancak % 31'i karşılanabilmiştir. 2007’de bu oran % 25’e düşmüştür. Bu durum, Türkiye petrokimya sektörünün rekabet gücünü olumsuz etkilemekte ayrıca, sektörün çok yüksek olan katma değerinin yurtdışında kalmasına neden olmaktadır.

Kimya Sektöründe Doğrudan Uluslararası Yatırımlar son yıllarda hızlı bir artış göstermiştir. 2004 yılında 38 milyon dolar olan Doğrudan Yabancı Sermaye Yatırımı, 2006 yılında 601 milyon dolar, 2007 yılında ise 1.109 milyon dolara ulaşmıştır. 2008 yılında 200 milyon dolara düşmesine rağmen 2009 yılında 336 milyon dolara çıkmıştır. 2010 yılında ise 89 milyon dolar olarak gerçekleşmiştir.

Ülkemizde 2009 yılı itibariyle 23.551 adet uluslararası sermayeli şirketin faaliyette bulunduğu görülmektedir. Bu şirketlerden 4.119’u imalat sanayinde, 454’ü ise Kimyasal Madde ve Ürünlerin İmalatı sektöründe faaliyet göstermektedir.

2008 yılı sonu itibariyle Kimyasal Madde ve Ürünlerin İmalatı sektöründe 35 adet uluslararası sermayeli şirket ve şube kurulmuş olup, 13 adet yerli sermayeli şirkete de uluslararası sermaye iştiraki gerçekleşmiştir. 2009 yılında ise 28 adet yeni şirket kurulmuş; 12 adet yerli sermayeli şirkete de uluslararası sermaye iştiraki gerçekleşmiştir. 2010 yılında ise 39 adet yeni şirket kurulmuş ve 11 adet yerli sermayeli şirkete de uluslararası sermaye iştiraki gerçekleşmiştir.

2003–2009 yılları arasında kimyasal madde ve ürünlerin imalatı sektöründe uluslararası sermayeli yatırımlara 59 adet yatırım teşvik belgesi düzenlenmiş, 697.619.615 TL yatırım ve 15.465 kişi istihdam öngörülmüştür. Kimyasal madde ve ünlerin imalatı sektöründe 2003–2009 yılları arasında düzenlenen yatırım teşvik belgelerinden Marmara Bölgesi 34 belge ile en fazla belge alan bölge olmuştur.

2003–2009 yılları arasında plastik ve kauçuk ürünleri imalatı sektöründe uluslararası sermayeli yatırımlara 65 adet yatırım teşvik belgesi düzenlenmiş, 895.556.147 TL yatırım ve 2.591 kişi istihdam öngörülmüştür. Plastik ve kauçuk ürünleri imalatı sektöründe 2003–2009 yılları arasında düzenlenen yatırım teşvik belgelerinden Marmara Bölgesi 45 belge ile en fazla belge alan bölge olmuştur.

2003–2009 yılları arasında kimyasal madde ve ürünlerin imalatı sektöründe 304 adet yatırım teşvik belgesi düzenlenmiş, 2.707.082.551 TL yatırım ve 12.379 istihdam öngörülmüştür. Kimyasal madde ve ünlerin imalatı sektöründe 2003–2009 yılları arasında düzenlenen yatırım teşvik belgelerinden Marmara Bölgesi 131 belge ile en fazla, Doğu Anadolu Bölgesi 10 belge ile en az belge alan bölgeler olmuştur.

2003–2009 yılları arasında plastik ve kauçuk ürünleri imalatı sektöründe 801 adet yatırım teşvik belgesi düzenlenmiş, 2.915.251.467 TL yatırım ve 19.687 istihdam öngörülmüştür. Plastik ve kauçuk ürünleri imalatı sektöründe 2003–2009 yılları arasında düzenlenen yatırım teşvik belgelerinden Marmara Bölgesi 309 belge ile en fazla, Doğu Anadolu Bölgesi 30 belge ile en az belge alan bölgeler olmuştur.

2000–2008 yılları arasında Türk patent Enstitüsü tarafından Kimya sektörüne yönelik olarak 13.961 adet patent verilmiştir. Bu patentlerin 2184’ünü yerli, 11.777’sini yabancı firmalar almıştır. Son 3 yılda en fazla patent 3223 ile eczacılık ürünleri imalatında alınmıştır.

2008 yılında kimyasal madde ve ürünleri sektöründe 169.581.314 TL’lik, plastik ve kauçuk ürünleri sektöründe 47.682.629 TL olmak üzere toplam 217.263.934 TL’lik harcama yapılmıştır. Türkiye’de kimya sektörüne yapılan AR-GE harcamasının Gayri Safi Yurtiçi Hasıla (GSYİH) içindeki payı ‰ 0,2’dir. Türkiye’de Gayri Safi Yurtiçi Ar-Ge harcamasının Gayri Safi Yurtiçi Hasıla (GSYİH) içindeki payı ise ‰ 7,3’tür. 2008 yılında yapılan 217.263.934 TL’lik AR-GE harcamasının 206.239.906 TL’lik bölümünü ticari kesim kendi öz kaynaklarından karşılamıştır. AR-Ge’ye yapılan harcamalar çok düşük kalmaktadır.

Kimya sektörü hammadde konusunda büyük bir oranda dışa bağımlıdır. Bu bağımlılığı azaltacak yönde temel kimyasallara yönelik yatırımlar yapılmalıdır. Sektöre yatırım yapılmaması ve kimyasalların talep artış hızının dünya ortalamasının üzerinde olması Türkiye kimyasal madde ithalatının sürekli artmasına neden olmaktadır. Kimya sektörü birçok sanayi dalına girdi sağlayan öncü sektör olma özelliğinden dolayı, Türkiye ekonomisinin geleceği açısından önem taşımaktadır. Ülkedeki hammadde potansiyeli kullanılarak, rekabet gücünü artıracak, teknoloji ve Ar-Ge içeriği yüksek büyük ölçekli ve katma değeri yüksek yatırımlar teşvik edilmelidir. Yatırımların önünü açmak için bürokratik işlemler azaltılmalı ve hızlandırılmalıdır. Lojistik açıdan uygun alanlar tespit edilmeli, sektörün bu bölgelerde kümelenmesi teşvik edilmelidir.

2011 yılının “Dünya Kimya Yılı” olarak kutlanılacak olması sebebiyle, 2010 yılında kimya sanayinin yatırımlarına ve çalışmalarına büyük hız verilmesi önem arz etmektedir. Özellikle Ar-Ge çalışmalarıyla yüksek katma değerli üretim yapısının güçlendirilmesi gerekmektedir.

Kaynaklar
- Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK)
- Hazine Müsteşarlığı
- Sanayi Genel Müdürlüğü / Kimya Sektörü Raporu

KİMYA SEKTÖRÜ İTHALATI (milyar ABD Doları)

Kaynak: TÜİK

KİMYA SEKTÖRÜ İHRACATI (milyar ABD Doları)

Kaynak: TÜİK

KİMYA SEKTÖRÜ İŞYERİ SAYISI VE İSTİHDAM

Kaynak: SGK